Poésie verticale

Si vous étiez là samedi soir parmi les (très très) nombreux spectateurs du concert des Mauresca Fracas Dub, vous avez assisté à un doux moment de poésie verticale. Avant le début du concert Inti, organisateur du festival et membre du groupe, descend de la falaise éphémère directement sur la scène. Le public envouté par le son de Mudjadin Dub, l’écoute nous lire ce beau texte de Jean Marc Forêt, dont voici la version intégrale et originale.

Un conseil appuyez sur play, lisez et laissez vous bercer…

Traduction française ici

 

 

DE L’ESCALADA SUS PARET CALCÀRIA

Escalada es un mot occitan.
Vòl dire pojada a l’escala.
L’escalaire monta a l’escala de pèira.
L’escalaire es lo que transforma la ròca en escala.
Te creses de veire una paret nusa e lisca, un rocàs tresplombant : l’escalaire es lo que transforma en escala la paret nusa e lo rocàs tresplombant.

A Sant Guilhem del Desèrt, dins la reculada de Verdús, la Bissona es facha de fin calcari bathonian (Jurassic mejan) de pasta silicèa sedimentada en pichòts bancs centimetrics de jonches marloses e reclausent chalhas e encrinas.
Aquò’s sus aquela matèria que corrisson las grandas vias de cent ochanta mètres del Pilar d’Esquèrra, de l’Empèri dels Senses e de la Carmina Burana.
Sul penjal sud del pic de Visson, s’escalabra sus de calcari fòrça ancian, de l’èra primària.
S’i tròba una discordància angulara transgressiva entre doas jaças de calcari amigdalin, una roja e l’autre blanca, discordància explicant lo tresplomb rascanhut que cal passar dins un pas de 6c.
Aquel pas escalabrós de qualques decimètres fa en qualques segondas remontar l’escalaire d’una durada de seissanta milions d’annadas, del Carbonifèr al Devonian.
Lo massís calcari jurassic del Taurac es un horst, un compartiment que se pallevèt al Tortonian per un jòc de falhas, lo fais de falhas de las Cevenas, al dessús de las depressions (o graben) que l’enquadran, a saber lo sinclinal cretacèu de Ganjas e lo valat oligocèn de Montoliu – Sant Bausèli.
La butada orogenica pirenèo-provençala fronziguèt las sisas mai plasticas dels primièrs tres sotestatges estatigrafics del Malm (Jurassic superior) : l’Oxfordian (marlas blavas amb Amonitas piritosas), l’Argovian (marlas jaunas, alternància de bancs marlò-calcaris e de bancs de greda rics en chalhas, calcaris d’escuèlh jaunastres rics en Polipièrs e en Solenopòrs, calcaris oolitics, calcaris amb oncolitas gròssas).
La meteissa butada esversèt e rompèt las jaças superioras mai massissas del Kimmeridgian e del Tithonian.
Al Mio-Plio-Quaternari, la val d’Erau l’entalhèt en una gòrja estrecha o « clusa ».
Aquel talh permet de veire los faciès de plataforma extèrna del Kimmeridgian inferior e superior.
Pendent l’antropocèn, aquel faciès foguèt lo terren de jòc de l’espècia Homo sapiens sapiens, que d’unes individús sieus i venián practicar un exercici de caractèr ludic sonat escalada.
Un jorn l’umanitat non serà mai qu’una estrata centimetrica fossilizada entre dos estatges de mollusques marins, una espècia de bon identificar per l’ample formidable de sas nosenças.
Se retrobarà pas res pus dels organismes umans qu’auràn trevat lo talh estatigrafic del Taurac.
Al mai, qualques traças rojas marcant la preséncia d’oxide de fèrre senhalaràn l’existéncia d’ancians artefactes sonats pitons, bròcas, torilhons.

Taurac aquò’s lo nom d’una serena
que s’estaloira amb la forma d’un puèg,
car se filha del fuòc es la barena
amb sa crosta granuda de pan cuèch,
es lo calcari filh de l’aiga, estrena
de la mar fonsa e frucha de sa nuèch,
d’aquí son fulhetatge que pareis,
fuèlh gris fuèlh blanc, de carn palla de peis.

Quand escalabri jol solelh, soi pas ieu que m’enauci, mas la montanha que me lisa dins la corniòla.
Una montanha aquò se manja. Totas an pas lo gost parièr. La barena, filha del fuòc, se romp per linhas drechas e angles nets, dièdres e copaduras.
L’aiga creèt lo calcari, que s’usa e se cava en gotas d’aiga, en corbaduras contornejadas, dins las escalpraduras de las cairissas, coma las fuèlhas d’acant sus un capitèl corintian.
Resulta d’una decantacion, concretizat pendent de duradas geologicas a de prigondors mai o mens abissalas per de lents anars-venirs de l’aiga, cargat d’ombra, de reptils, de mollusques e de cauquilhatges.
Li trobam la formacion estratificada, la color e lo gost d’una carn de peis, mai que mai quand es pigat de qualques matas de frigola e de romanin salvatges.
Nos cresèm d’escalar dins la cosina dels dieus.

Lo calcari es un archiu.
Es la memòria arroquida de la vida aiguèstra qu’el n’es format.
Sas estratas forman lo milafuèlha d’un libre d’istòria.
Debana la cronica de cinquanta milions d’annadas. L’escalaire que poja seguís lo fil del temps per arribar fins a la cima.
L’escalada sus paret calcària es un percors memorial.

Es un libre dobèrt d’abocadents,
lo Taurac, milafuèlha de calcari,
cada pagina un jaç de sediments,
un millimètre per un millenari
de vida aiguèstra e de polsa de temps
que se’n faguèt lo pacient secretari,
amontairant secretas concrecions
e consignant concretas secrecions.

Dire los perfums del calcari.
L’odor de la ròca bruta caufada pel solelh, la ròca carbonatada carbonizada per la calor, cremanta al tocar coma una crosta sortida del forn.
L’odor de cuèr banhat e d’aiga estadissa de la ròca aprèp la pluèja.
L’odor de bois, aquela odor aiguèstra que sortís del bauç o que monta del riu en contrabàs.
L’odor citronada de las matas de frigola que la calor n’espremís las esséncias.
Cada còp que ne tròbi una camba, dins una ascla de rocàs o sus la vira d’un relai, n’agorrufi las fuèlhas entre mos dets (las flors s’aquò’s en mai, qu’es lo mes de las flors de frigola), e aquesta odor me l’empòrti amb ieu en escalant, ai pas qu’a seguir l’odor de mos dets just al dessús de mon nas per m’enauçar e agandir la cima.
L’odor d’agrum de la ruta, Ruta chalapensis, odor d’urina e d’irange, pudenta e atrasenta coma la d’una femna verenosa.
E totas las odors de la flòra parietària, del mendre fil d’èrba als arbres mai potents, totas las plantas, nascudas d’una grana grelhada dins una fendascla minuscula e que decidisson de viure aquí lo demai de lor vida, a cinquanta, a cent mètres del sòl,
coma los monges estilitas del primièrs temps del cristianisme que passavan lor vida prèp de Dieu a la cima d’una colona,
los euses, los pins e las figuièras que s’enrasigan dins la paret e nos prèstan un tronc segur per far relai, coma d’amics caritatius que rescontram pas qu’un còp, ermitans que coneisson pas lo vertitge,
enrodats d’un tapís d’èrba de Nòstra Dòna, de civadassa o de granda amoreta.
E puèi l’odor del migon, aquelas petas de feda que perfuman lo causse, aquela odor jurassica e comestibla, consubstanciala a la pèira calcària qu’ela transforma en formatge sec.

Lo nadaire lisa entièrament dins l’aiga e ne sortís la tèsta pas qu’una fraccion de segonda per aspirar jos forma d’aire la part de cèl necessària a sa subrevida.
Aital l’escalaire se dona la vuèg e ten pas a la tèrra que per qualques ponches minusculs plaçats jos sos dets e jos sos artelhs.
E mai s’es potent e rapid, l’escalaire cèrca pas ni la fòrça ni l’aviadesa, pas mai que lo pianista que jòga una òbra de Chopin.
Executa una particion escricha dins la pèira que li impausa son tempo. Justesa e precision, soplesa e elegància prenon lo temps que prenon.
Una via d’escalada es una parentèsi dins l’espaci e lo temps, qualques oras dins lo vuèg, entre tèrra e cèl, coma un aire de musica que sa durada es efemèra e etèrna.
De durada a l’estat pur. Un trach de pincèl que se tira am ralentit sus la paret del temps, lenta coregrafia en reptacion verticala, lenta calligrafia tanlèu escafada que traçada.
L’escalaire cèrca pas l’aviadesa, mas lo ritme just.

Cada pas es una eqüacion complèxa que lo resòlv lo còs de l’escalaire.
D’inconegudas e de vectors, de variablas e de translacions. Soi sul bauç coma davant un tablèu negre.
L’escalaire escalabra coma un òrb, deschifra las presas coma las letras de l’alphabet Braille, sos dets sols l’assabentan.

Lausat siás, mon Sénher, per sòrre nòstra maire la pèira. Ela nos pòrta e nos ofrís sa pèl e nosautres fretam nòstra pèl contra la sieuna. Nos ofrís sa soliditat e sa fòrça immobila e nos agafam a ela coma lo fruch a la branca, coma l’aucèl al nis.
Lausat siás, mon Sénher, amb totas tas creaturas, particularament monsen fraire solelh que per el nos donas lo jorn e la lutz e la calor.
Lausat siás, mon Sénher, per totas tas creaturas, vivas e mòrtas.
Lausat siás per ma sòrre l’ammonita, que la vesi davant ieu que ma man drecha es a cercar una presa, que la vesi jos mon nas, inutila e radianta, èstre unic que foguèt abitat d’una goteta de consciéncia e que se passejava dins la mar jurassica dicha Tètis, i a cent cinquanta milions d’annadas.
Ma sòrre l’ammonita, embarrada dins ta ganga de silici, soi mai prèp de tu que non se pensa.
Faguères ton temps de vida, farai lo mieu, serem totes dos oblidats coma s’aviam pas jamai existit., mas t’aurai fach lo present d’un moment de ma consciéncia e te gardarai dins mon sovenir.
Sès mai astruga que ieu, sòrre ammonita.
Daissarai quitament pas un fossil per qu’una creatura intelligenta se sovenga de ieu e me tire del nonrés dins cent cinquanta milions d’annadas.
Adieu, ammonita ma sòrre.
Devi trobar ma presa, per sortir d’aqueste pas, mas ta memòria demòra marcada en ieu cent cinquanta milions d’annadas aprèp ta mòrt.

Passan los ans : m’enfonzi dins ma sorra
facha de polsa de lengatge tris
e de brisum de jorns tornats en borra,
en esperant qu’al fons d’aquel abís,
coma en un jaç ont l’amonita chorra,
s’empèire un tròç de ieu mai duradís,
un poèma vengut incomprenable
parlant de bada a l’oblit e al sable.

L’espaci se possedís per la vista.
L’escalaire sus son bauç del Taurac, de l’Ortús, de Claret, de Montmèl, quand desvira son agachada del rocàs cap a la plana, es lo mèstre de la garriga, coma lo faucilh, la lauseta o la tartana.
Tan paure que siá l’escalaire, tan paure que siá l’ermàs que l’environa, es mai ric que lo mai gròs proprietari, es ric d’un país.
Es ric de l’immensa encontrada que se debana a son entorn.

Siá carnala passion per un campèstre
canin de clapassina o de gamàs,
siá per sentir que s’alarga mon èstre
a l’espandi sens rara d’un ermàs,
siá per ieu qu’ai pas res tissa de mèstre
que cuba son aver al suèlh del mas,
ai la garriga al còr coma una espina
plantada d’arnavés : malsòrt, crespina ?

L’escalaire sentís doblament sa fragilitat davant la pèira e la planta.
La pèira qu’alisa es mai dura que sos òsses e l’escarraunha de còps.
La frigola qu’agorrufa entres sos dets s’encanha dins son èsser e se regenèra d’una annada l’autra.
Entre lo mineral e lo vegetal, l’escalaire se sentís dos còps vulnerable e mortal.

Me voida la garriga sa poison
(encant d’un temps calhat qu’es farfantèla
d’eternitat bategant per sason),
vielhit davant sa falsa mirondèla,
pèrdi mortal ma vida e ma rason
a badar entre espics la capitèla :
lo ròc que s’usa mens lèu que mon òs
e la flor que quand mòr renais son còs.

Un jorn l’umanitat non serà mai qu’una estrata centimetrica fossilizada entre dos estatges de mollusques marins, una espècia de bon identificar per l’ample formidable de sas nosenças.
Tot çò que soi e tot çò que m’enròda, òc, tot aquò caldrà que s’avalisca.

Dins tot cingle e tot bauç s’amaga un ròdol
de mofa ont s’arrucar contra la cauç
rufa d’un euse, cuòl pausat sul còdol,
ont agachar, que t’esbleugís, un bauç,
niflar la flaira d’un cade o d’un ròdor
e se dire en sentent los còps de fauç
del vent, una rispeta que te flisca,
que tot aquò caldrà que s’avalisca.

Demòra la musica dels mots occitans per dire la pèira et lo bauç :
clap, clapa, clapàs, clapareda, clapièr, clapeiron, clapeiròla, clapassilha ;
ròca, rocàs, rocam, rocassam, rocassum, rocassós ;
grava, gravilha, graveiròla, gravèl, gravàs ;
còdol, codolós, codolièra, codolet ;
ranc, rancareda, rancàs, ranquet ;
bauç, cingle, cairissa…

 

Jean-Claude Forêt

 

 

Jean-Claude Forêt est un romancier, poète et dramaturge. 
Adolescent, il découvre la langue occitane en Haute Ardèche et comprend qu’elle est un élément essentiel, bien que systématiquement nié, de la culture nationale. Il ne cessera dés lors de la parler, de la lire et de l’écrire.
Agrégé de lettres, longtemps professeur de français au lycée de Chamonix, où il obtient le Prix littéraire du Triangle d’Amitié pour son roman sur la haute montagne La Vallée perdue, il enseigne aujourd’hui la langue et la littérature occitanes à l’Université Paul Valéry de Montpellier.
Il a publié en occitan La Pèira d’azard (1990), Lo Libre dels grands nombres (1998), Sang e Saba (2005). Il a également écrit de la poésie et du théâtre.
 Il a participé à la fondation des éditions Jorn.

 

 

Laisser un commentaire